Şeker ilavesiz ile şekersiz aynı şey mi? Kuru meyvede doğal şeker

Kuru meyve paketlerinde sık rastlanan “şeker ilavesiz” ifadesi, kolayca “şekersiz” diye okunabiliyor. Oysa bu iki ifade, Türk Gıda Kodeksi’nde farklı koşullara bağlanmış iki ayrı beslenme beyanıdır. Bu yazıda aradaki farkı, kuru meyvenin 100 gramındaki şekerin neden yüksek göründüğünü ve porsiyonun neden önemli olduğunu anlatıyoruz.

İki ifade, iki farklı anlam

Gıda etiketlerindeki “az yağlı”, “lif kaynağı” ya da “şeker ilavesiz” gibi ifadelere beslenme beyanı denir. Türkiye’de bu beyanlar 2023’te yayımlanan Türk Gıda Kodeksi Beslenme Beyanları Yönetmeliği ile düzenlenir ve ancak yönetmelikte tanımlanan koşullar sağlandığında kullanılabilir. Şekerle ilgili iki beyan şöyle ayrılır:

• Şekersiz: Bu beyan için ürünün 100 gramında (sıvılarda 100 mililitresinde) 0,5 gramdan fazla şeker bulunmaması gerekir.
• Şeker ilavesiz ya da ilave şeker içermez: Ürüne herhangi bir monosakkarit ya da disakkarit (sofra şekeri, glikoz, fruktoz gibi) ve tatlandırma amacıyla kullanılan başka bir gıda eklenmemiş olmalıdır.

Tarım ve Orman Bakanlığı’nın beslenme beyanları kılavuzu bu ikinci beyanı biraz daha açar. Bal, meyve suyu konsantresi ya da meyve şurubu gibi bileşenlerle tatlandırılmış bir ürün “şeker ilavesiz” olarak tanıtılamaz. Ürün doğal olarak şeker içeriyorsa etikette “doğal olarak şeker içerir” ifadesine de yer verilmesi beklenir.

Sonuç basit: Yalnızca meyveden oluşan ve şeker eklenmemiş bir kuru meyve “şeker ilavesiz” olabilir, ama “şekersiz” olamaz. Çünkü meyvenin kendisi şeker içerir.

100 gramda neden bu kadar çok şeker var?

Taze meyvenin büyük kısmı sudur. Missouri Üniversitesi’nin yayım servisinde aktarıldığına göre karpuzun yaklaşık yüzde 92’si sudur. Kurutma bu suyun büyük bölümünü uzaklaştırır; şeker ise meyvede kalır.

Bir hesapla düşünelim: 100 gram taze karpuzun yaklaşık 92 gramı sudur. Bu suyun büyük kısmı gittiğinde geriye kalan birkaç gramlık kuru maddenin önemli bir bölümü meyvenin kendi şekeridir. Aynı şeker artık çok daha küçük bir ağırlığa sığdığı için kuru meyvenin 100 gramlık şeker değeri, taze hâlinin birkaç katına çıkar.

Bu, kuru meyveye şeker eklendiği anlamına gelmez. Ama 100 gramlık değerin yüksek olması, porsiyonun önemini artırır.

Kuru meyve neden şekerleme kadar tatlı gelir?

Aynı yoğunlaşma tada da yansır. Taze karpuzda şeker bol miktarda suyla seyrelmiş hâldedir; ağzınıza aldığınız lokmanın çoğu sudur. Kurutulmuş dilimde ise su büyük ölçüde gitmiştir ve dilimin her ısırığında aynı şeker çok daha küçük bir hacimde bulunur. Bu yüzden şeker eklenmemiş bir kuru meyve bile bazen şekerleme kadar tatlı gelebilir. Tatlılığın kaynağını anlamanın yolu tada değil, içindekiler listesine bakmaktır.

Doğal şeker, “serbest şeker” sayılır mı?

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), yetişkinler ve çocuklar için serbest şeker alımının günlük enerjinin yüzde 10’undan az tutulmasını önerir ve bunun yüzde 5’in altına indirilmesinin ek yararlar sağlayabileceğini belirtir. DSÖ’nün tanımına göre serbest şeker, üreticinin, aşçının ya da tüketicinin gıdaya eklediği şekerleri ve bal, şurup, meyve suyu ve meyve suyu konsantrelerinde doğal olarak bulunan şekerleri kapsar. Taze ve bütün meyvelerin yapısındaki şekerler ise bu önerinin kapsamında değildir; DSÖ, bu şekerlerin tüketimine bağlı olumsuz bir etki bildirilmediğini belirtir.

Kuru meyve bu tanımda ayrıca anılmaz. Yine de suyunu kaybettiği için daha küçük bir hacimde daha fazla şeker taşır. İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS), kuru meyvenin şekeri yüksek olabileceğini ve dişler için zararlı olabileceğini hatırlatır. NHS’ye göre 30 gram kuru meyve, yaklaşık 80 gram taze meyveye karşılık gelir ve “günde 5 porsiyon” hedefinde bir porsiyon sayılır. Diş çürüğü riskini azaltmak için kuru meyvenin öğün aralarında atıştırmalık olarak değil, öğünlerle birlikte yenmesi önerilir.

Etikette neye bakmalı?

1. İçindekiler listesi: Meyvenin adından başka şeker, glikoz şurubu, bal, meyve suyu konsantresi ya da tatlandırıcı var mı?
2. Ön yüzdeki beyan: “Şeker ilavesiz” yazıyorsa, ürünün doğal olarak şeker içerdiğini belirten açıklamayı da arayın.
3. Besin değeri tablosu: “Şekerler” satırı 100 gram için verilir. Ürünleri birbiriyle 100 gram üzerinden karşılaştırın, sonra yediğiniz miktara göre hesaplayın.

Hesap basit: 30 gramlık bir porsiyon, 100 gramın yüzde 30’udur. Birkaç örnek:

100 gramdaki şeker	30 gramlık porsiyondaki şeker
30 g	yaklaşık 9 g
50 g	yaklaşık 15 g
70 g	yaklaşık 21 g
85 g	yaklaşık 25,5 g

Bu tablo, aynı porsiyonun farklı kuru meyvelerde ne kadar farklı miktarda şeker taşıyabileceğini gösteriyor. Etikette 100 gram değerini gördüğünüzde onu kendi porsiyonunuza çevirmek, ürünü doğru değerlendirmenin en kolay yoludur.

Porsiyon için pratik öneriler

• Paketten doğrudan değil, küçük bir kâseye porsiyonunuzu alarak yiyin.
• Kuru meyveyi öğünlerin parçası yapın: kahvaltıda yoğurdun ya da yulafın üzerine, öğle yemeğinin yanına.
• Taze meyveyi unutmayın. Kuru meyve, günlük meyve tüketimine taze meyvenin yerine değil, onun yanında çeşitlilik katmak için girebilir.

Kısaca: “Şeker ilavesiz”, ürüne şeker ya da tatlandırma amacıyla başka bir gıda eklenmediğini anlatır; “şekersiz” ise 100 gramda en fazla 0,5 gram şeker demektir. Meyvenin kendi şekeri kurutmayla yoğunlaştığı için kuru meyve bu ikinci tanıma uymaz. Etiketi okuyun, 100 gram değerini kendi porsiyonunuza çevirin ve kuru meyveyi öğünlerle birlikte, ölçülü tüketin.

DryGold ürünlerinde durum ne?

DryGold ürünleri şeker ilavesizdir ve doğal olarak şeker içerir: Paketin içinde yalnızca meyve vardır, tatlılığın tamamı meyvenin kendi şekerinden gelir. Ürün sayfalarımızda beyan ettiğimiz 100 gram değerleri bu yoğunlaşmayı açıkça gösteriyor: Karpuz Kurusu 84,1 g, Kavun Kurusu 70,7 g, Ejder Meyvesi Kurusu 65,9 g ve Portakal Kurusu 29,3 g şeker içerir. 50 gramlık bir Portakal Kurusu paketi ise yaklaşık 370 gram taze portakaldan elde edilir.